10.10. TRT Türk Halk Müziği Repertuvarında Bulunan Diyarbakır Yöresi Kırık Havalarının Müzikal Özellikleri

Yazar: Ferdi KARAÖNÇEL & Yusuf ELİŞ

Yıl: 2026 Cilt: 10 Sayfa: 125-139

Gönderim Tarihi: 31.05.2026

Kabul Tarihi: 25.09.2026

Özet: Bu araştırmada, TRT Türk halk müziği repertuvarında yer alan Diyarbakır yöresine ait kırık havalar; makam, usül, perde, nota süre değerleri, sessiz süre değerleri, konu, kaynak kişi, derleyen ve notaya alan kişiler açısından sistematik biçimde incelenmiştir. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde doküman incelemesi yöntemi kullanılarak yürütülmüş betimsel bir çalışmadır. Araştırmanın çalışma materyalini, TRT Türk halk müziği repertuvarında kayıtlı Diyarbakır yöresine ait toplam 88 kırık hava oluşturmaktadır. Çalışma verilerini elde etmek için, TRT Türk halk müziği repertuvarında kayıtlı Diyarbakır yöresine ait toplam 88 kırık havaya ait notalar içerik analizi ile analiz edilmiş, elde edilen verilerin frekans ve yüzde dağılımları tespit edilmiş tablo ve grafikler ile görselleştirilerek yorumlanmıştır. Araştırma sonuçlarına bakıldığında; Diyarbakır yöresi kırık havalarında en yoğun kullanılan makam dizilerinin Hüseyni, Uşşak ve Hicaz makamı dizileri olduğu, ritmik yapı bakımından en fazla kullanılan usüllerin 4/4 ve 10/8 olduğu, yoğun olarak “re”, “do”, “la”, “mi” ve “si♭2” perdelerinin kullanıldığı, nota süre değerlerinde ise onaltılık ve sekizlik notaların yoğun biçimde kullanıldığı, sessiz süre değerlerinde ise sekizlik ve dörtlük değerlerin kullanıldığı görülmüştür. Tematik açıdan eserlerin büyük ölçüde aşk/sevda konusu etrafında şekillendiği, kaynak kişiler arasında Celal Güzelses’in öne çıktığı, derleyen ve notaya alan kişiler arasında ise Muzaffer Sarısözen, Mehmet Özbek ve Ahmet Yamacı’nın önemli bir yere sahip olduğu tespit edilmiştir. Elde edilen veriler doğrultusunda Diyarbakır yöresi kırık havalarının, makamsal çeşitlilik, ritmik zenginlik ve güçlü kültürel aktarım unsurlarını bünyesinde barındıran özgün bir müzikal karakter sergilediği görülmektedir.

Anahtar Kelimeler: Diyarbakır, Diyarbakır musikisi, Türk halk müziği, kırık havalar.

Kaynakça

• Açar, Y., & Şen, Y. (2014). TRT Türk halk müziği repertuarında bulunan kına türkülerinin makam dizileri yönünden analizi. The Journal of Academic Social Science Studies, 29, 421–460.
• Akdoğu, O. (1996). Türk müziğinde türler ve biçimler. Ege Üniversitesi Basımevi.
• Akgül, M., Kaya, E., & Dede, S. (2022). Türk halk müziğinde bölgesel repertuvar analizlerine yönelik bir inceleme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 15(84), 215–231.
• Aykent, C. (2020). Doğu Trakya bölgesi halk müziğinde ritim kalıplarına dair bir inceleme. Erdem, 79, 41–62. https://doi.org/10.32704/erdem.838421
• Behar, C. (2019). Aşk olmayınca meşk olmaz: Geleneksel Osmanlı/Türk müziğinde öğretim ve intikal. Yapı Kredi Yayınları.
• Börekci, A. (2023). Türk halk müziği analizinde hesaplamalı yaklaşımlar. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(137), 112–129. https://doi.org/10.29228/ASOS.67526
• Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4. baskı). SAGE.
• Erol, A. (2009). Müzik üzerine düşünmek. Bağlam Yayıncılık.
• Giray, M. Z. (2010). Diyarbakır musiki folkloru [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi.
• Karakelle, A. (2019). Diyarbakır yöresi halk müziğinin kültürel ve müziksel yapısı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi].
• Krippendorff, K. (2018). Content analysis: An introduction to its methodology (4. baskı). SAGE.
• Küçükuncular, O. (2019). Diyarbakır müzik kültürü ve Celal Güzelses’in TRT repertuvarındaki eserlerine yönelik tespitler [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İnönü Üniversitesi.
• Martağan, S. (1991). Diyarbakır türküleri. Ziya Gökalp Dergisi, 64, 291–313.
• Nettl, B. (2015). The study of ethnomusicology: Thirty-three discussions (3. baskı). University of Illinois Press.
• Özbek, M. (2014). Türk halk müziği el kitabı (2. baskı). Atatürk Kültür Merkezi.
• Özbek, M. (2018). Türk halk müziği üzerine araştırmalar.
• Öztürk, O. M. (2015). Türk halk müziğinde makam ve dizi anlayışı üzerine değerlendirmeler. Folklor/Edebiyat, 21(84), 115–132.
• Öztürk, O. M. (2016). Türk halk müziğinde perde organizasyonları ve melodik yapı. Milli Folklor, 28(111), 85–101.
• Stokes, M. (2010). The Republic of love: Cultural intimacy in Turkish popular music. University of Chicago Press.
• TRT. (2026). Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Müzik Dairesi Yayınları Türk Halk Müziği Repertuarı Nota Arşivi.
• Uslu, R. (2020). Türk halk müziğinde makam ve ritmik yapıların değerlendirilmesi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 95, 221–238.
• Yener, S. (2020). Anadolu halk müziğinde ritmik yapı ve usül ilişkisi. Müzik ve Sahne Sanatları Dergisi, 3(2), 44–61.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (10. baskı). Seçkin.

Bu çalışma Creative Commons Atıf (CC BY 4.0) ile lisanslanmıştır.