Yazar: Duygu ERİKAN AYDIN & Hüseyin ELMAS
Yıl: 2026 Cilt: 10 Sayfa: 155-170
Gönderim Tarihi: 21.10.2026
Kabul Tarihi: 04.11.2026
Özet:
Bu çalışmada sürdürülebilir gelişim için eğitim ile görsel sanatlar eğitimi arasındaki ilişki kuramsal bir çerçevede incelenmektedir. Alanyazın taramasına dayanan bu derleme çalışmasında önce sürdürülebilir kalkınma düşüncesinin 1972 Stockholm Konferansı’ndan 2030 Gündemi ve Avrupa Yeşil Mutabakatı’na uzanan gelişimi ile kavrama yöneltilen eleştiriler ele alınmakta, ekonomik büyüme çağrışımı nedeniyle sürdürülebilir gelişim kavramının tercih edilme gerekçesi tartışılmaktadır. Ardından çevresel, ekonomik ve toplumsal boyutlardan oluşan geleneksel modele kültürün dördüncü boyut olarak eklenmesine yönelik kuramsal tartışmalar ele alınmaktadır. Çalışmada görsel sanatlar eğitiminin sürdürülebilir gelişimle dört noktada kesiştiği ileri sürülmektedir: çevresel konuların sanatsal öğrenme süreçleriyle ilişkilendirilmesi, soyut küresel sorunların yer temelli yaklaşımla öğrencinin yakın çevresi üzerinden somutlaştırılması, farkındalığın sanatsal ifade ve eyleme dönüştürülmesi ve kültürel sürdürülebilirliğin sanat eğitiminin disipliner yapısı içinde ele alınması. Türkiye’de 2018 ve 2025 görsel sanatlar dersi öğretim programları ile 2005–2026 yılları arasında yürütülen araştırmalar incelendiğinde, sürdürülebilirliğin programa girdiği ancak boyutların bütünlüklü biçimde ele alınmadığı, araştırmaların ise ağırlıklı olarak atık malzeme kullanımı ve çevre bilinci ekseninde yoğunlaştığı görülmektedir. Ekonomik, toplumsal ve kültürel boyutları çevresel boyutla birlikte ele alan, ilkokul düzeyinde planlı öğretim tasarımlarına gereksinim duyulduğu sonucuna ulaşılmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Sürdürülebilir Gelişim İçin Eğitim, Görsel Sanatlar Eğitimi, Kültürel Sürdürülebilirlik.
Kaynakça
Abdullah, E. (2015). Ortaokul 5. sınıf öğrencilerine çevre bilinci ve hayvan sevgisi kazandırılmasında kolaj tekniğinin kullanılmasının etkileri [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Aksu Kocatürk, G. (2014). Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda çevreye ilişkin düzenlemelerin politik kaynakları. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 2–13. https://doi.org/10.1501/sbeder_0000000068
Altıok, M. (2014). Ekolojik kriz, kapitalist birikimin sürdürülebilirliği, gelecek ve ütopya. İktisat Politikası Araştırmaları Dergisi, 1(1), 81–98.
Andresen, S., Bang, G., Skjærseth, J. B. ve Underdal, A. (2021). Achieving the ambitious targets of the Paris Agreement: The role of key actors. International Environmental Agreements: Politics, Law and Economics, 21, 1–7. https://doi.org/10.1007/s10784-021-09527-6
Artun, H. ve Özsevgeç, T. (2015). Çevre eğitimi modüler öğretim programının akademik başarı üzerindeki etkisi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(1), 9–22.
Blandy, D., Congdon, K. G. ve Krug, D. H. (1998). Art, ecological restoration, and art education. Studies in Art Education, 39(3), 230–243. https://doi.org/10.1080/00393541.1998.11650026
Borowy, I. (2013). Defining sustainable development for our common future: A history of the World Commission on Environment and Development (Brundtland Commission). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203383797
Bozlağan, R. (2005). Sürdürülebilir gelişme düşüncesinin tarihsel arka planı. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 50, 1011–1028.
Bozoğlu, B. (2008). Sürdürülebilir kalkınmanın küresel çöküşü. Sendika.Org. http://www.sendika.org
Çavuldur, Z. L. (2018). Geri dönüşümlü kâğıt hamurunun görsel sanatlar eğitiminde kullanımı ve çevre eğitimine yönelik katkıları: Bir eylem araştırması [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Çetingöz, D., Altuğ, I. ve Düzyol Türk, E. (2025). Sürdürülebilirlik eğitimi bakış açısıyla okul öncesi öğretmenlerinin çevresel sanat etkinlikleri deneyimleri. Millî Eğitim, 54(245), 39–78. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1520075
Çokişler, N. ve Çokişler, E. (2017). Sürdürülebilir kalkınma kavramına getirilen eleştiriler. International Journal of Contemporary Tourism Research, 1, 1–7.
Dağ, M. (2020). Görsel sanatlar dersinde atık nesnelerle işlevselliği olan tasarım çalışmaları uygulama örneği [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Dağlı, B. ve Aksoy, Ş. (2026). Sanat, eğitim ve ekoloji arasında bir diyalog: A/r/tografi temelli öğrenme deneyimi. Ege Eğitim Dergisi, 27(1), 73–92. https://doi.org/10.12984/egeefd.1799764
Dessein, J., Soini, K., Fairclough, G. ve Horlings, L. (Ed.). (2015). Culture in, for and as sustainable development: Conclusions from the COST Action IS1007 Investigating Cultural Sustainability. University of Jyväskylä.
Dilmaç, O. ve Karabacak, P. (2023). Ortaöğretim görsel sanatlar dersinde dijital çizim programları kullanımının öğrencilerin çevresel tutum ve yaratıcılıklarına etkisi. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 199–218. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.1227901
Durmuş, N. (2009). Görsel sanatlar eğitiminin ilköğretim I. kademedeki öğrencilerde çevre bilinci düzeylerinin gelişmesine katkısı [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Ece, Ö. ve Fazlıoğlu Akın, Z. (2014). Türkiye’de sanat eğitimini (yeniden) düşünmek. İstanbul Kültür Sanat Vakfı.
Erikan, D. (2020). Sanat eğitiminde görsel kültür kuramı ve sürdürülebilir kalkınma eğitimi bağlamında bir eylem araştırması [Yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
European Commission. (2019). The European Green Deal (COM(2019) 640 final).
Flowers, A. A., Carroll, J. P., Green, G. T. ve Larson, L. R. (2015). Using art to assess environmental education outcomes. Environmental Education Research, 21(6), 846–864.
Gilmartin, R. (2014). Eco-art education: Sustaining our community [Yüksek lisans tezi, University of Florida].
Goodland, R. (1995). The concept of environmental sustainability. Annual Review of Ecology and Systematics, 26, 1–24.
Görmez, K. (2018). Çevre sorunları (7. bs.). Nobel Akademik Yayıncılık.
Graham, M. A. (2007). Art, ecology and art education: Locating art education in a critical place-based pedagogy. Studies in Art Education, 48(4), 375–391. https://doi.org/10.1080/00393541.2007.11650115
Griggs, D., Stafford-Smith, M., Gaffney, O., Rockström, J., Öhman, M. C., Shyamsundar, P., Steffen, W., Glaser, G.,
Kanie, N. ve Noble, I. (2013). Sustainable development goals for people and planet. Nature, 495(7441), 305–307.
Güler, T. (2009). Ekoloji temelli bir çevre eğitiminin öğretmenlerin çevre eğitimine karşı görüşlerine etkileri. Eğitim ve Bilim, 34(151), 30–43.
Günaydın, E. (2024). Atık, ekoloji ve sürdürülebilirlik kavramlarının sanat ile ilişkisini inceleyen lisansüstü tezlerin bibliyometrik analizi. Lokum Sanat ve Tasarım Dergisi, 2(1), 30–45.
Harris, J. M. (2000). Basic principles of sustainable development (G-DAE Working Paper No. 00-04). Global Development and Environment Institute, Tufts University.
Hawkes, J. (2001). The fourth pillar of sustainability: Culture’s essential role in public planning. Cultural Development Network (Vic.) ve Common Ground Publishing.
Hiçyılmaz, Y. ve Sakizci, Y. (2024). Ortaokul öğrencilerinde görsel sanatlar dersindeki etkinliklerin çevresel tutumlarına etkisi. Ekev Akademi Dergisi, (100), 275–287. https://doi.org/10.17753/sosekev.1549430
Hollis, C. L. (1997). On developing an art and ecology curriculum. Art Education, 50(6), 21–24. https://doi.org/ 10.1080/00043125.1997.11652180
Hür, C. (2019). Üstün-özel yetenekli çocuklara yönelik görsel sanatlar eğitiminde atık malzeme kullanımı (Manisa ili BİLSEM örneği) [Yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Illeris, H. (2012). Nordic contemporary art education and the environment: Constructing an epistemological platform for Art Education for Sustainable Development (AESD). InFormation: Nordic Journal of Art and Research, 1(2), 77–93. https://doi.org/10.7577/information.v1i2.221
International Society for Education Through Art [InSEA]. (2018). InSEA manifesto. https://www.insea.org/our-manifesto/
International Union for Conservation of Nature and Natural Resources [IUCN]. (1980). World conservation strategy: Living resource conservation for sustainable development. https://doi.org/10.2305/IUCN.CH.1980.9.en
Inwood, H. (2008). Mapping eco-art education. Canadian Review of Art Education, 35, 57–73.
Inwood, H. (2013). Cultivating artistic approaches to environmental learning: Exploring eco-art education in elementary classrooms. International Electronic Journal of Environmental Education, 3(2), 129–145.
İçen Kükürt, E. (2021). Okul öncesi dönemde etkili çevre eğitimi için görsel sanat etkinliklerinin kullanımı [Yüksek lisans tezi, Kastamonu Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Karaahmet Balcı, S., Çelik, A. ve Mıhçıoğlu, A. (2025). Sanat eğitimi ve çevre bilincinin sürdürülebilirlik üzerindeki etkisi: İlkokul öğrencileri üzerinde bir etki analizi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 16(1), 398–417. https://doi.org/10.51460/baebd.1580185
Kaya, F. ve Ek, H. N. (2021). Kalkınmanın çevre sorunları üzerine etkisi: Sürdürülebilir kalkınma kavramına bütüncül bir bakış. Şehir Sağlığı Dergisi, 2(2), 79–90.
Kayıkçı, M. (2012). Çevre ve kalkınma söylemi. Orion Kitabevi.
Keleş, R., Hamamcı, C. ve Çoban, A. (2015). Çevre politikası (8. bs.). İmge Kitabevi.
Lélé, S. M. (1991). Sustainable development: A critical review. World Development, 19(6), 607–621. https://doi.org/10.1016/0305-750X(91)90197-P
Mamur, N. (2017). Sanat eğitiminde sürdürülebilirlik ve çevre eğitimi üzerine bir çalışma. Ege Eğitim Dergisi, 18(2), 774–794.
Mamur, N. ve Köksal, N. (2016). Görsel sanatlar dersi öğretim programının sürdürülebilir kalkınma eğitimi bağlamında incelenmesi. Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(3), 732–747. https://doi.org/10.14686/buefad.v5i3.5000197591
Meadows, D. H., Meadows, D. L., Randers, J. ve Behrens, W. W., III. (1972). The limits to growth: A report for the Club of Rome’s project on the predicament of mankind. Universe Books.
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018). Görsel sanatlar dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar).
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2025). Görsel sanatlar dersi öğretim programı (Temel eğitim 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/gorsel-sanatlar-ogretim-programi-temel-egitim.pdf
Morelli, J. (2011). Environmental sustainability: A definition for environmental professionals. Journal of Environmental Sustainability, 1(1), Article 2. https://doi.org/10.14448/jes.01.0002
Nocca, F. (2017). The role of cultural heritage in sustainable development: Multidimensional indicators as decision-making tool. Sustainability, 9(10), 1882. https://doi.org/10.3390/su9101882
Özdemir, O. (2007). Yeni bir çevre eğitimi perspektifi: Sürdürülebilir gelişme amaçlı eğitim. Eğitim ve Bilim, 32(145), 23–39.
Özsoy, S. ve Ahi, B. (2014). İlkokul öğrencilerinin geleceğe yönelik çevre algılarının çizdikleri resimler aracılığı ile belirlenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 14(4), 1557–1582.
Pavlou, V. ve Kadji-Beltran, C. (2021). Enhancing arts education with education for sustainable development competences: A proposed framework for visual arts education educators. E. Wagner, C. S. Nielsen, L. Veloso, A.
Suominen ve N. Pachova (Ed.), Arts, sustainability and education içinde (s. 217–235). Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-16-3452-9_11
Rodríguez Aboytes, J. G. ve Barth, M. (2020). Transformative learning in the field of sustainability: A systematic literature review (1999–2019). International Journal of Sustainability in Higher Education, 21(5), 993–1013. https://doi.org/10.1108/IJSHE-05-2019-0168
Rost, J., Lauströer, A. ve Raack, N. (2002). Bildung für nachhaltige Entwicklung zehn Jahre nach Rio. ZEP: Zeitschrift für internationale Bildungsforschung und Entwicklungspädagogik, 25(1), 2–6.
Saçlı, A. (2018). Kalkınma politikalarında çevresel etki değerlendirmesi sorunsalı: Türkiye örneği. Memleket Siyaset Yönetim, 13(29), 129–146.
Sağdıç, A. (2013). A closer look into Turkish elementary teachers regarding education for sustainable development [Yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Stibbe, A. (Ed.). (2009). The handbook of sustainability literacy: Skills for a changing world. Green Books.
Tanrıverdi, B. (2009). Sürdürülebilir çevre eğitimi açısından ilköğretim programlarının değerlendirilmesi. Eğitim ve Bilim, 34(151), 89–103.
Taşbaş Pangız, Ş. (2024). Görsel sanatlar eğitiminde sürdürülebilir yaşam için tasarım odaklı düşünme yaklaşımı: Bir durum çalışması [Yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Teksöz, G., Şahin, E. ve Ertepınar, H. (2010). Çevre okuryazarlığı, öğretmen adayları ve sürdürülebilir bir gelecek. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 39, 307–320.
Tilbury, D. (2011). Education for sustainable development: An expert review of processes and learning. UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000191442
Türkoğlu, İ. (2020). Sürdürülebilir kalkınmada kültür mirasının yeri ve önemi. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10(20), 117–143. https://doi.org/10.33207/trkede.692194
UNESCO. (1999). Appeal by the Director-General for the promotion of arts education and creativity at school.
UNESCO. (2001). Universal declaration on cultural diversity.
UNESCO. (2005). United Nations Decade of Education for Sustainable Development (2005–2014): International implementation scheme.
UNESCO. (2006). Road map for arts education: Building creative capacities for the 21st century.
UNESCO. (2010). Seoul agenda: Goals for the development of arts education.
UNESCO. (2013). The Hangzhou declaration: Placing culture at the heart of sustainable development policies.
UNESCO. (2017). Education for sustainable development goals: Learning objectives.
United Cities and Local Governments [UCLG]. (2004). Agenda 21 for culture.
United Cities and Local Governments [UCLG]. (2010). Culture: Fourth pillar of sustainable development.
United Nations. (1973). Report of the United Nations Conference on the Human Environment, Stockholm, 5–16 June 1972 (A/CONF.48/14/Rev.1). https://digitallibrary.un.org/record/523249
United Nations. (1992). Agenda 21: Programme of action for sustainable development.
United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development (A/RES/70/1). United Nations General Assembly.
United Nations Framework Convention on Climate Change [UNFCCC]. (2015). Paris Agreement. https://unfccc.int/ process-and-meetings/the-paris-agreement
United Nations General Assembly. (2002). United Nations Decade of Education for Sustainable Development (A/RES/57/254). https://digitallibrary.un.org/record/482207
Vivien, F.-D. (2008). Sustainable development: An overview of economic proposals. S.A.P.I.EN.S, 1(2), 1–9.
Wilson, M. (2003). Corporate sustainability: What is it and where does it come from? Ivey Business Journal, 67(4), 1–5.
Woodcraft, S., Hackett, T. ve Caistor-Arendar, L. (2011). Design for social sustainability: A framework for creating thriving new communities. The Young Foundation.
World Commission on Environment and Development [WCED]. (1987). Our common future. Oxford University Press.
Yarımca, H. H. (2018). Görsel sanatlar eğitiminin öğrencilerin katı atık sorununa yönelik farkındalık düzeyleri üzerindeki etkisi (Nedim İnal Ortaokulu örneği) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Yavuz, G. (2021). Görsel sanatlar dersi 11-12 yaş grubu öğrencilerine çevre bilinci kazandırılmasında atık malzeme kullanımının etkisinin incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Yılmaz, O. (2019). Sürdürülebilir kalkınma kapsamında Türkiye’de ilkokul kademesinde çevre eğitiminin gerekliliği [Yüksek lisans tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Ziegfeld, E. (1969). Foreword. B. J. Davis (Ed.), Education through art: Humanism in a technological age içinde (s. 1–4). National Art Education Association. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED046090.pdf
Tablo Kaynakları
Tablo 2. Dessein vd. (2015) çalışmasından uyarlanmıştır.
Bu çalışma Creative Commons Atıf (CC BY 4.0) ile lisanslanmıştır.
Share this content: