Çok Sesli Koro İçin Bestelenen Orhan Kemal Şiirlerinin Sosyo-Kültürel ve Müziksel Açıdan İncelenmesi

Yazar: Dilek MOĞULBAY & Derya KARABURUN DOĞAN

Yıl: 2025 Cilt: 9 Sayı: 1 Sayfa: 30-61

Özet: Bu çalışmada, edebiyatın önde gelen isimlerinden toplumcu gerçekçi Orhan Kemal’in çok sesli koro için bestelenen “halk şiiri” ve “toplumcu gerçekçi” özellikleri taşıyan; “Arabacı Şakir” ve “Komik Hürriyet” ve “Nazım Hikmet’e” şiirlerinin sosyo-kültürel özellikleri ve çok sesli koro düzenlemelerinin müziksel özelliklerinin incelenmesi amaçlanmaktadır. Şiir ve müzik ilişkisi; edebi özellikler, edebiyat sosyolojisi, sosyoloji, müzikoloji kapsamında incelenerek, disiplinler arası bir yaklaşım ortaya konulmuştur.

Orhan Kemal’in yazarlık yolculuğunun başladığı 1930’lu yıllar, Türkiye’nin siyasi, ekonomik ve toplumsal dönüşümler yaşadığı bir dönemdir. Bu süreç, Orhan Kemal’in yaşadığı 1914-1970 yılları arasında edebi anlayışlarını da şekillendirmiştir. Özellikle 1938’de Nazım Hikmet’ le tanıştıktan sonra hayatında büyük bir değişim yaşamıştır. O dönemde sakıncalı sayılan görüşleri benimsediği gerekçesiyle 1938’de askerlik yaparken tutuklanmış ve 5 yıl hapse mahkum edilmiştir. Bu süreç, onun psikolojik dünyasını derinden etkilemiş, bireysel sıkıntılarının yanı sıra toplumun ezilen kesimlerine olan ilgisini artırmıştır. Hapiste yaşadığı zorluklar ve gördüğü baskılar, eserlerine yansıyan derin bir adalet arayışını ve insan sevgisini beslemiştir.

Bu şiirleri yazdığı dönemde, yoksulluk, işçi sınıfının zorlukları, toplumsal adaletsizlik gibi konular ön plandadır. Bu sosyal gerçekçi çizginin bir ürünü olarak, yoksul ve emekçi kesimin çilesini anlatmaktadır. Bu da onun o dönemdeki psikolojik durumunu, yani halkın sıkıntılarıyla özdeşleşen, acıyı ve umudu birlikte barındıran bir ruh halini yansıtır.

Felsefi yaklaşımı, “toplumsal gerçekçilik” akımına dayanır. O, bireysel sıkıntılardan çok toplumun geneline yayılan sosyal eşitsizlikleri eserlerine taşımıştır. Şiirlerinde kadercilik yerine insanın kendi çabasıyla bir şeyleri değiştirebileceğine dair güçlü bir inanç vardır. Bu, dönemin sosyalist düşünceleriyle de örtüşmektedir. Ona göre en önemli değer insandır ve insanın emeği kutsaldır. İşçi ve köylü sınıfının verdiği yaşam mücadelesi, onun sanat anlayışında merkezi bir yer tutar.

İncelenen müzik eserlerinden “Arabacı Şakir” adlı eserin armonik yapısı ile ilgili olarak belli bir ekole bağlı bir kullanımdan söz edilemediği söylenebilir. Gelenekle bağını koparmamış olan bir armoni sistemi kullanılmış olduğu ve eserin formunun ise A (a b a) – B (c d ) – C (e f ) – D (g f) – A (a b a) şeklinde olduğu görülmektedir.

“Komik Hürriyet” adlı eserde, armonik ve kontrapunktal yazının birlikte kullanıldığı, her iki yazı stilinde de üçlü ve dörtlü armoninin gözetildiği, eserin formunun şiirin içerik yapısıyla örtüştüğü söylenebilir. Form olarak; I. Bölümün: A ve B olmak üzere iki fikirden, II. Bölümün: C ve Ç düşüncelerinden, III. Bölümün: D fikrinden oluştuğu görülmektedir.

“Nazım Hikmet’e” adlı eserde ise fonksiyonel olmayan batı müziği ve Türk müziği armoni sistemi özellikleri birlikte kullanılmıştır. Eser 3 bölmelidir. 3 bölmeli olan bu eserin tonal alanları şunlardır: I. Bölme: Mi – II. Bölme: Sol – III. Bölme: Mi olduğu, araştırmanın sonuçları arasındadır

Anahtar Kelimeler: Sosyo-Kültürel, Müzikal Analiz, Orhan Kemal, Beste, Şiir.

Kaynakça

• Alay. O. (2016). Türk Halk Şiirinde Öteki Gerçeklik Olarak İroni. Folklor/Edebiyat Dergisi. 22 (88). 117-130.
• Alver. K. (2011). “Sosyoloji Okuma Kitabı”. Ankara. Hece Yayınları.
• Arel. S. H. (1997). Prozodi Dersleri. 2. Basım. İstanbul. Pan Yayınları.
• Arslan. G. (2017). Türk Halk Şiirinin Toplumsal İşlevi. Folklor/Edebiyat Dergisi. 23(90). 55-65.
• Austin. W. (1966). “Music in the Twentieth Century”. New York. Norton.
• Aydın. S. (2016). Orhan Kemal ve Sosyal Yapının Edebiyattaki Yansıması. Edebiyat ve Toplum Dergisi. 12(3). 110-120.
• Çelebioğlu. A. (1986). “Manilerle Divan Şiirinde Ortak Hususiyetler”. Türk Halk Edebiyatı ve Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri). İstanbul. Sayı 415-416.
• Çelik. A. (2015). Türk Halk Şiirinde Biçim ve Anlam İlişkisi. Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Demir. S. (2016). Edebiyat ve Toplum. Bir Temsil Aracı Olarak Edebiyatın İşlevleri. Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Demirci. İ. (2014). Orhan Kemal’in Şiirleri. Hece –Bereketli Toprakların Yazarı Orhan Kemal. Yıl. 18 (205). 371-377.
• Demirci. M. (2013). “Bestekar Mehmet Rakım Elkutlu’nun Günümüze Ulaşan Eserlerinin Analizi.” Yüksek Lisans Tezi. Marmara Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Demirtaş. H. (2014). Orhan Kemal’in Romanlarında Toplumsal Gerçekçilik. Yüksek Lisans Tezi. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Erbay. N. (2018). Bayburtlu Zihni. Klasik ve Halk Şiir Kültürünün Ortak Yansıtıcısı. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 57. 229-243.
• Erkal. M. E. (2016). “1938-1980 Dönemi Türkiye’de Sosyal Yapı ve Dinamikleri”. No. 5. Sosyoloji Konferansları.
• Erkilet. A. (2007). Toplumsal Yapı ve Değişme Kuramları. Ankara. Hece Yayınevi.
• Günay. E. (2011). Müzik Sosyolojisi. Sosyolojiden Müzik Kültürüne Bir Bakış. 2. Basım. İstanbul. Bağlam Yayıncılık.
• Hacısalihoğlu. E. (2008). 1945-1960 Döneminde Türkiye’de Çalışma Yaşamının Orhan Kemal Romanlarında Temsili. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kara. M. (2019). Halk Şiiri ve Modern Türk Edebiyatı Arasındaki Etkileşim. Edebiyat İncelemeleri Dergisi. 35(1). 98-110.
• Kemal. O. (2007). Yazmak Dolu Dizgin. Günlükler ve Şiirler. 2. Baskı. İstanbul. Everest Yayınları.
• Kuloğlu. Ü.. Gülmemed. S. (2009). Tarihsel Süreç İçinde Türkiye’de Müzik ve Edebiyat İlişkisi. Ankara. Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye Kültür Portalı Projesi.
• Ritzer. G. (2013). Sociological Theory. (Çeviren. Himmet Hülür). Ankara. De Ki Yayınevi.
• Say. A. (2002). Müzik Tarihi. Ankara. Müzik Ansiklopedisi Yayınları.
• Şimşir. N. B. (2009). Doğunun Kahramanı Atatürk. 2. Baskı. Ankara. Bilgi Yayınevi.
• TDV İslam Ansiklopedisi. (2023). Orhan Kemal.
• Türk Edebiyatçılar İnternet Ansiklopedisi. (2022). Orhan Kemal.
• Ümit. A. Öğütçü. I. (2012). Orhan Kemal. Ankara. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Yıldırım. B. (2017). Türk Halk Şiirinin Temel Motifleri Üzerine Bir İnceleme. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi. 24(2). 58-70.
• Yılmaz. F. (2018). Toplumsal Değişimin Edebiyata Yansımaları. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi. 29(1). 105-120.
• Yumuş. S. (2017). Orhan Kemal’in Romanlarında Sosyal Değerler. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.