Özet: İslam minyatür sanatının günümüze ulaşan en önemli örnekleri Osmanlı ve İran coğrafyasında üretilmiş yazma eserlerde bulunmaktadır. Bu eserler dünyanın çeşitli koleksiyonlarında nadide eserler olarak korunmaktadır. Bu çalışmanın amacı İngiltere British Library Arşivinde yer alan Nizami-i Gencevi’nin Hamse adlı kitabının 1665 yılında İran’da yazılmış olan “Add MS.6613” envanter numaralı nüshasındaki İskendername bölümü 261v sayfasındaki “İskender, Hızır ve İlyas’ın Kurutulmuş Balıkları Hayat Suyuna Koymasını Gözlemleyen Bir Melek” adlı minyatürü kompozisyon düzeni açısından incelemektir. Araştırma soruları: Minyatür neyi anlatır? İskendername’nin konusu nedir? Çalışma konusu olan minyatürde kompozisyon nasıl kurulmuştur? Şeklinde sıralanabilir. Nizami’ye göre Kur’an-ı Kerim’in Zulkarneyn olarak tanımladığı kutsal kişilik olan İskender, ölümsüzlüğe kavuşmak için ab-ı hayatı büyük, zengin ordusu ve Hızır ile zorlu deniz yolculuğu sonrasında Karanlıklar Ülkesine ulaşarak aramıştır. İskendername’yi mesnevi şekline ilk yazan Nizami-i Gencevi olup daha sonra Fars ve Türk edebiyatında sıklıkla yazılan bir konu olagelmiştir. Bu çalışmanın yöntemi literatür tarama tekniğidir. Konu edilen minyatüre müzenin açık erişim sayfası vasıtasıyla orijinal eserden ulaşılmıştır. Elde edilen bulguların başında, minyatürün, yer aldığı metni açıklamak için yapıldığı, mesnevi metninde geçen ana karakterlerin minyatür resimleme kurallarına göre daha büyük ve merkezde resmedilerek tasvire bakıldığında kolaylıkla seçilebildiği, minyatürün perspektiften arınmış, iki boyutlu resimleme tekniğiyle tasarlanmış olduğu, figürlerin temsili karakterler olarak yöresel kıyafetleri ile tasvir edildikleri, minyatürün metni açıklayan resim olmanın yanında sanat eseri olma yönünü de ortaya koyduğu sonucuna varılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Minyatür, Nizami’yi Gencevi, İskendername, İngiliz Kütüphanesi.
Kaynakça
- Atalay, M. C. (2012). Türk Minyatür Sanatının Tasarım Ögelerinin, Türk Resminde Varlık Bulması. Akdeniz Sanat, 5 (10), 8-20. https://dergipark.org.tr/en/pub/akdenizsanat/issue/27657/291523 (Erişim, 14. 07. 2022).
- Avcı, İ (2012). “İskendernamelerde Ölümsüzlüğe Yolculuk: İskender-İ Zülkarneyn ve Hızır”, Prof. Dr. Mine Mengi Adına Türkoloji Sempozyumu’ (20-22 Ekim 2011) Bildirileri, Adana. (Erişim, 14. 07. 2022).
- Avcı, İ. (2013). Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde İskender-İ Zülkarneyn. TÜRÜK Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 1 (2), 409-431. DOI: 10.12992/TURUK85
- Avcı, İ. (2013). Türk edebiyatında İskendernâmeler ve Ahmed-i Rıdvân’ın İskendernâme’si. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, https://hdl.handle.net/20.500.12462/1792 (Erişim, 14. 07. 2022)
- Ayçiçeği, B. (2013). Ahmedî (815/1412-13) ile Behiştî (917/1511-12?)’nin İskendernâme’lerinin Şekil ve Muhteva Bakımından Karşılaştırılması, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 10 (10), 129-204. DOI: 10.15247/ dev.148 (Erişim, 14. 07. 2022).
- Ayçiçeği, B. (2014), Behiştî Ahmed Sinan’ın (ö. 917/1511-12?) İsken- der-nâme’si (İnceleme-Metin), Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü. Doktora tezi
- Aydın, F. T. (2019). Nizâmî’nin İskendernâmesi’nde Geçen Efsanevî Su: Âb-ı Hayat. Proceedıngs Book, 340. (Erişim, 14. 07. 2022).
- Binark, İ. (1978). Türkler’de Resim ve Minyatür Sanatı, Vakıflar Dergisi, Sayı 12. http:// acikerisim.fsm.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11352/1226/Binark.pdf?sequence=1&isAllowed=y (10.09.2022). http://acikerisim.fsm.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11352/1226/Binark.pdf?se (Erişim, 13.07. 2022).
- Bozkurt, K. (2019). Benlik hazinesinin keşfinde İskender’in içsel yolculuğu. Turkish Studies – Language and Literature, 14 (3), ss.1095-1125. DOI: http://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.23305 (Erişim, 13.07. 2022)
- Çelebi, İ (1998). Hızır Maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, 17. cild, ss. 411-412. HIZIR – TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr) (Erişim, 10.09.2022).
- DURAK, N. (2014). Avram Galanti: İskender-i Zülkarneyn. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 3(3), 611. https://doi.org/10.15869/ITOBIAD.29903. (Erişim, 10.09.2022).
- Durmuş, İ. (2003). “Leyla ve Mecnun Maddesi”, TDV İslam Ansiklopedisi, C.27, ss.160. https:// cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/27/C27023979.pdf (Erişim, 04. 09. 2022).
- Enveri, E. (2018). Zülkarneyn ve Boynuzlu İskender (İskender-Nâmelerin Kökenine Dair), Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, Sayı: 2018/12, s. 86-97
- Harman Ö.F. (2000). İlyas Maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, 22. cilt, 160-162 https:// islamansiklopedisi.org.tr/ilyas (Erişim, 10.09.2022).
- Hasanov, E. L. (2016). About Comparative Research of Poems “Treasury of Mysteries” and “Iskandername” on the Basis of Manuscript Sources as the Multiculturalism Samples, International Journal of Environmental and Science Education, v11, n16, p9136-9143. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1118596.pdf (Erişim, 04.09.2022).
- Heckel, W; Tritle, L.i A. (2009). Alexander the Great: A New History. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-3082-0. https://en.wikipedia.org/wiki/Alexander_the_Great#cite_note-FOOTNOTEHeckelTritle200999-6 (Erişim, 04.09.2022).
- K. Talattof and J. Clinton (2000). Nezami Ganjavi (The Great 12th Century Persian Poet) A Project by Kamran Talattof An excerpt from: The Poetry of Nizami Ganjavi: Knowledge, Love, and Rhetoric, edited, introduction, and major contributions by New York: Palgrave Macmillan. https://persianpoetry.arizona.edu/content/nezami-ganjavi (Erişim, 04.09.2022).
- Kanar, M. (2007). “Nizâmî-i Gencevî”. TDV İslam Ansk. C. 33, İstanbul, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 183-185. https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/33/C33010846.pdf (Erişim, 04.09.2022).
- Kaska, Ç. (2020). “Fars Edebiyatındaki Hamseler”. Uludağ Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 21, S. 39, s. 877-914. DOI: 10.21550/sosbilder.608354 (Erişim, 17.10.2021).
- Kaya M. (2000). İskender Maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, 22. cild, 555-557 (Erişim, 04.09.2022).
- Kehf Suresi Measl (https://kuran-ikerim.org/meal/diyanet/kehf-suresi (Erişim, 06. 09.2022).
- Konak, R. (2015). Minyatür Sanatı Bağlamında Minyatür ve Nakış Kelimelerinin Anlamına İlişkin Bilgiler, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2015 19 (1): 227-238. https://docplayer.biz.tr/22335800- Minyatur-sanati-baglaminda-minyatur-ve-nakis-kelimelerinin-anlamina-iliskin-bilgiler.html (Erişim, 13.07. 2022).
- Mahir B. (2012). Osmanlı Minyatür Sanatı, Kabalcı yayıncılık, İstanbul.
- Meral, Y. (2014). “Mūsā ve Hızır Kıssası ve Kıssanın Yahudi Kökeniyle İlgili İddiaların Değerlendirilmesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 55, 129-150. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001418 (Erişim, 05.10.2022)
- Ocak, A. Y. (2012). İslam-Türk İnançlarında Hızır yahut Hızır-İlyas Kültü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık
- Öztürk M. (2013). Zulkarneyn Maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, 44. cildi, 564-567. (Erişim, 04.09.2022).
- PALA, İ. (1990). “İskender mi Zülkarneyn mi?”. Türklük Bilgisi Araştırması Dergisi, S. XIV, s. 387-403
- Sever Demir, S. (2021). “Hz. İbrâhim’in Oğlu İsmail’i Kurban Etmesi” Konulu Minyatürlerde Peygamber Figürü, ART&DESIGN-2021 Book of Proceedings International Congress on Art and Design Research and Exhibition, 21-22 June 2021, Niğde/ Turkey, www.ohu.edu.tr/artanddesign, ss:1697-1717. (Erişim, 05.10.2022).
- Sever Demir, S. (2021). Londra İngiliz Kütüphanesi’ndeki Leyla ve Mecnun Mesnevisi Minyatürlerinde Figürler, İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 11 (24), 71-84. DOI: 10.16950/iujad.1013162 (Erişim, 04.09.2022).
- Sever, S. (2020). 15. Yüzyıl Osmanlı Dönemi Minyatür Sanatı Üzerine Bir Değerlendirme. Sanat Dergisi, (35), 153-166. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1020956 (Erişim, 10.09.2022).
- Tahir, H. (1953). Minyatür’ün Tekniği. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(1), 29-32. https:// dergipark.org.tr/en/download/article-file/1655345 (Erişim, 13.07. 2022).
- Tonguç, A. (2019). Geleneğin Yenilenmesi: Minyatür, Bakış ve Farklı Görme Rejimleri Bağlamında “Fatih Portreleri” Çözümlenmesi, Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi (The Journal of Social and Cultural Studies) Cilt/ Volume: 5, Sayı/Issue: 9, Yıl/Year: 2019, ss. 193-216. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/711420 (Erişim, 10.09.2022)
- Yetkin, S. K. (1953). İslam Minyatürünün Estetiği. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(1), 33-39. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1655348 (Erişim, 13.07. 2022).
- Görsel 1: Uygur Manihaist Katipler https://tr.wikipedia.org/wiki/Uygurlar#/media/Dosya:Manicheans.jpg (Erişim: 06.10.2022)
- Görsel 2: Eski Ahit’ten resimler, 1250, fol. 3r., New York The Morgan Library&Museum m.638. CA. Paris, https://www.themorgan.org/collection/crusader-bible/5 (Erişim: 06.10.2022)
- Görsel 3: İran Minyatür Örneği: İbrahim’in Fedakarlığı, Timurid, İskender Sultan Antolojisi, Şiraz, 1410-11, MS L.A. 161, cilt 2, fol. 326v, Gulbenkian Museum, Lisbon. (Gutmann, 2001:132) https://tr.wikipedia.org/wiki/ %C4%B0brahim#/media/Dosya:Timurid_Anthology_Zhertva.jpg (Sever Demir, 2020: 1709). (Erişim: 06.10.2022)
- Görsel 4: Büyük İskender Patrick S. (2013). Alexander the Great, The Macedonian Who Conquered the World Oculus Publishers, ISBN: 9781938895180 https://www.kobo.com/tr/tr/ebook/alexander-the-great-4 (Erişim: 06.10.2022)
- Görsel 5: MS 6613 Envanter Numaralı Yazma Eser Kabı ve Serlevha Sayfası http://www.bl.uk/manuscripts/FullDisplay.aspx?ref=Add_MS_6613 (Erişim: 06.10.2022)
- Görsel 6: MS 6613 Envanter Numaralı Yazma Eser İçindekiler https://www.bl.uk/manuscrpts/FullDisplay.aspx?ref=Add_MS_6613 (Erişim: 06.10.2022)
- Görsel 7: Biritsh Library Açik Erişim Sayfası http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=add_ms_6613_f261v (Erişim: 06.10.2022)
- Görsel 8: Varak 261v, İskender, Hızır ve İlyas’ın Kurutulmuş Balıkları Hayat Suyuna Koymasını Gözlemleyen Bir Melek http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=add_ms_6613_f261v (Erişim: 06.10.2022)
- Görsel 9: Varak 261v, Hızır ve İlyas Figürleri http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx? ref=add_ms_6613_f261v (Erişim: 06.10.2022)
- Görsel 10: Varak 261v, Hızır ve İlyas Detay http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=add_ms_6613_f261v (Erişim: 06.10.2022)
- Görsel 11: Varak 261v, Melek Figürü http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=add_ms_6613_f261v (Erişim: 06.10.2022)
- Görsel 12: Varak 261v, İskender ve diğer Halk Figürleri http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=add_ms_6613_f261v
Bu çalışma Creative Commons Atıf (CC BY 4.0) ile lisanslanmıştır.
Share this content: