S.2.7. Urartu Taş Yontularında İnançsal ve İdeolojik Semboller

Yazar: Sezer Cihaner KESER & Revşan GÖKAY & Ruşen AKTAŞ & Serhat ÖRGE

Yıl: 2022 Cilt: 6 Sayı: Özel Sayı 2 Sayfa: 92-111

Kabul Tarihi: 30.10.2022

Özet: Yaşam merkezlerinin hâkim noktalarında konumlanan, kimi zaman inançsal kimi zaman ideolojik propaganda amacıyla betimlenen ve lider figürlerinden hareketle gerçekleştirilen kaya yontuları tarihin hemen her döneminde var olmuştur. Yontu anıtsal bir form ile kamusal alana mal olduğu noktada tek başına varlık bulan bir sanat eseri olmaktan ziyade dönemini yansıtan temsiliyet ile sosyo-kültürel çözümlemenin en önemli referanslardan birisi olma özelliğini de bünyesinde barındırmaktadır. Bu ön kabulden hareketle çalışmanın evrenini çok zengin Urartu Sanatı örneklerinden birisi olan Taş Yontular oluşturmaktadır. Çalışmanın örneklemini ise yazıtlar ve figüratif betimlemeler ile ön plana çıkan ve özellikle Van gölü havzasında bulunan taş yontu örnekleri oluşturmaktadır. Üzerine birçok araştırma yapılan Urartu sanatı genelinden çalışmanın merkezine alınan Urartu taş yontuları antik değer açısından önemli oldukları kadar sanatsal değerleri de yüksek eserlerdir. Bu bağlamda sanat tarihi ve heykel disiplinlerinin inceleme alanına girmeleri açısından disiplinler arası çalışmaya oldukça uygundurlar. Çalışma kapsamında yapılan araştırma nitel araştırma yöntemlerinden birisi olan doküman analizine uygun bir biçimde yapılmıştır. İlgili arşiv kayıtlarından ve dijital dokümanlardan ulaşılan Urartu dönemi taş yontularının ideolojik ve inançsal sembolleri barındırdıkları anlamlar ile birlikte estetik değerler açısından ele alınıp incelenmiştir. Araştırma kapsamında incelenen eserler üzerinden dönemin iktidar göstergeleri irdelenerek bir değerlendirmeye gidilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Urartu Sanatı, Taş Yontu, İnanç, İdeoloji, Sembol.

Kaynakça

• Akurgal, E. (2007). Anadolu Uygarlıkları, İstanbul: Net Turistik Yayınlar
• Ayman, İ. (2013). Urartu Krallığı’nın Yayılım Alanı İçinde Yer Alan Yerleşim Tipleri. İstanbul; İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi
• Batmaz, A. (2003). Urartu Krallığının II.Rusa Dönemindeki Tarihi ve Kültürü. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
• Belli, O. (1998). “Anzaf Kaleleri ve Urartu Tanrıları”. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları
• Belli, O. Anıtsal Kaya Kapıları – Arkeo Atlas Dergisi – s. 455
• Belli, O. (2011). Urartular’da Hayat Ağacı inancı. Anadolu Araştırmaları. s. 237-246
• Bilgiç, E. & Öğün B. (1965) – Adilcevaz Kef Kalesi Kazıları 1965 – Second Season of Excavation at Kef Kalesi of Adilcevaz”, Anadolu (Anatolia), 9: 1-20
• Çilingiroğlu, A. (1994). Urartu Tarihi. Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları: İzmir
• Çilingiroğlu, A. (1997). Urartu Krallığı Tarihi ve Sanatı. İzmir: Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı Yayınları
• Çilingiroğlu, A. (2001). Temple Area. A. Çilingiroğlu, & M. Salvini içinde, Ayanis I: Ten Years Excavations at Rusahinili Eiduru-Kai 1989-1998 (s. 37-66)
• Çilingiroğlu, A. & Işıklı, M. (2014). 25. Yılda Ayanis Kazıları Dün, Bugün Gelecek. M. A. Hasan Kasapoğlu (Dü.) içinde, Anadolu’nun Zirvesinde Türk Arkeolojisinin 40. Kuruluş Yılı Armağanı (s. 309-332), Ankara: Ankaraofset Basın Matbaacılık
• Danışmaz, H. (2018). Arkeolojik Veriler Çerçevesinde Urartu Krallığı’nın Eyalet Sistemi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul: Doktora Tezi
• Erdoğan S. (2017). Kef Kalesi Urartu Yerleşiminin Tarihsel Arka Planı, TAD, C. 36/S. 62: 31-58
• Erzen, A. (1992). Doğu Anadolu ve Urartular, Ankara: TTK Yayınları
• Işıklı, M. & Aras, O. (2016). Ayanis Aslanı. E. Dündar, Ş. Aktaş, M. Koçak, & S. Erkoç (Dü) içinde, Havva İşkan’a Armağan (s. 341-354), İstanbul: Ege Yayınları
• Kılıç, S. (2006). Van 2006 Kültür ve Turizm Envanteri I Tarihsel Değerler. Van, Van Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
• Kızmaz, İ. (2014). Van ve Bitlis Yörelerindeki Urartu Dönemine Ait Eserler ve Bölgede Yapılan Kazılar. İstanbul: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi
• Köroğlu, K. & Konyar E. (2011). Urartu-Biainili Doğuda Değişim. İstanbul: YKY Yayınları
• Memiş, E. (2010). Eskiçağ Türkiye Tarihi. Bursa: Ekin Yayınevi
• Narçın, A. (2013). A’dan Z’ye Urartu. İstanbul: Ozan Yayıncılık
• Okur, H. (2017). Doğu Anadolu’nun Güçlü Krallığı: Urartular. Tarih Okulu Dergisi (TOD), Yıl 10, Sayı XXIX, ss. 313-355
• Salvini, M. (2006). Urartu Tarihi ve Kültürü. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları
• Salvini, M. (2011). “Urartu Tarihine Genel Bir Bakış”, Urartu Biainili Doğuda Değişim, Ed.: Kemalettin Köroğlu, Erkan Konyar, İstanbul: YKY Yayınları
• Sevin, V. (2003). Eski Anadolu ve Trakya, Başlangıcından Pers Egemenliğine. İstanbul
• Sevin, V. (1993). An Urartian lion from Gevaş,” in Aspects of Art and Porada T. Özgüç (eds.); TürkTarih Kurumu Basımevi, Ankara
• Sevin, V. (2011). Urartu Sanatı. Arkeo Atlas Dergisi: 466-467
• Piotrovosky, B. (1965). Urartu Dini. Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, 37-53
• Ünsal, V. (2013). Eski Anadolu’da Teokratik Devlet Düzeni (Hitit ve Urartu), Ankara: Berikan Yayınevi
• Tarhan, M. T. & Sevin V. (1977). Van Bölgesinde Urartu Araştırmaları (I): Askeri ve Sivil Mimariye Ait Yeni Gözlemler. İstanbul: Anadolu Araştırmaları:IV-V
• Tarhan, M. T. (2004). Uç Kale: Çavuştepe – Sardurihinili’nin Gizemli Yapışı ‘Kral Kültü Tapınağı’. İstanbul: 6. Uluslararası Anadolu Demir Çağları Sempozyumu
• Toprak, H. (2009). Altıntepe Urartu Tapınağı. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi
• Van Loon, M.N. (1966). Urartian Art. İstanbul
• Yıldırım, R. (1996). Eskiçağda Anadolu. İzmir
• Yılmaz, M. (2006). Heykel Sanatı, Ankara: İmge Kitapevi
• Yiğit, R. (2019). Yeni Arkeolojik Araştırmalar ve Jeofizik İncelemeler Işığında Adilcevaz Kef Kalesi. Bitlis: Bitlis Eren Üniversitesi / Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi
• Yücel, Ç. (2010). Urartu Dini ve Tapınım Sistemleri. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi
• Zor, Ş. (2018). Anadolu Uygarlıklarında Aslan Betimi ve Ayanis Aslanı Işığında Modern Sanatta Denemeler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi
• Görsel 1. YÜCEL, Ç. (2010). Urartu Dini ve Tapınım Sistemleri. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi: 94, (Erişim tarihi: 12. 06. 2022)
• Görsel 2. Derin, Z., Sağlamtemir, H. (1998). Alaköy Aslan kabartması. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. s. 16-17 (Erişim tarihi: 17. 06. 2022)
• Görsel 3. ERDOĞAN: (2017). Kef Kalesi Urartu Yerleşiminin Tarihsel Arka Planı, TAD, C. 36/S. 62: 31-58: 54, ve çizimi, Salvini, 1998: 177. (Erişim tarihi: 29. 06. 2022)
• Görsel 4. AKTAŞ, R. . Kişisel Arşiv, (Erişim tarihi: 02. 07. 2022)
• Görsel 5. YİĞİT, R. (2019). Yeni Arkeolojik Araştırmalar ve Jeofizik İncelemeler Işığında Adilcevaz Kef Kalesi. Bitlis: Bitlis Eren Üniversitesi / Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi: 141-142, (Erişim tarihi: 06. 07. 2022)
• Görsel 6. AKTAŞ, R. . Kişisel Arşiv. (Erişim tarihi: 09. 07. 2022)
• Görsel 7. YİĞİT, R. (2019). Yeni Arkeolojik Araştırmalar ve Jeofizik İncelemeler Işığında Adilcevaz Kef Kalesi. Bitlis: Bitlis Eren Üniversitesi / Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi: 142. (Erişim tarihi: 13.07. 2022)
• Görsel 8. ZOR, Ş. (2018). Anadolu Uygarlıklarında Aslan Betimi ve Ayanis Aslanı Işığında Modern Sanatta Denemeler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi: 89. (Erişim tarihi: 18. 07. 2022)
• Görsel 9. SALVİNİ, M. (2011). “Urartu Tarihine Genel Bir Bakış”, Urartu Biainili Doğuda Değişim, Ed.: Kemalettin Köroğlu, Erkan Konyar, İstanbul: YKY Yayınları. (Erişim tarihi: 19. 07. 2022)
• Görsel 10. ZOR, Ş. (2018). Anadolu Uygarlıklarında Aslan Betimi ve Ayanis Aslanı Işığında Modern Sanatta Denemeler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi:90. (Erişim tarihi: 19. 07. 2022)
• Görsel 11. ZOR, Ş. (2018). Anadolu Uygarlıklarında Aslan Betimi ve Ayanis Aslanı Işığında Modern Sanatta Denemeler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi: 90. (Erişim tarihi: 19. 07. 2022)
• Görsel 12. ZOR, Ş. (2018). Anadolu Uygarlıklarında Aslan Betimi ve Ayanis Aslanı Işığında Modern Sanatta Denemeler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi: 91. (Erişim tarihi: 20. 07. 2022)
• Görsel 13. TOPRAK, H. (2009), İç Duvardaki Bezemelerin Çizimi. Altıntepe Urartu Tapınağı. s. 68. (Erişim Tarihi: 21.07.2022)
• Görsel 14. ZOR, Ş. (2018). Anadolu Uygarlıklarında Aslan Betimi ve Ayanis Aslanı Işığında Modern Sanatta Denemeler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi: 95. (Erişim tarihi: 24. 07. 2022)
• Görsel 15. DANIŞMAZ, H. (2018). Arkeolojik Veriler Çerçevesinde Urartu Krallığı’nın Eyalet Sistemi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul: Doktora Tezi: 288. (Erişim tarihi: 28. 07. 2022)
• Görsel 16. SALVİNİ, M. (2006). Urartu Tarihi ve Kültürü. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları: 175. (Erişim tarihi: 03. 08. 2022)
• Görsel 17. KESER, S.C. Kişisel Arşiv. (Erişim tarihi: 10.08. 2022)
• Görsel 18. KESER, S.C. Kişisel Arşiv. (Erişim tarihi: 14.08. 2022)
• Görsel 19. ÜNSAL, V. (2013). Eski Anadolu’da Teokratik Devlet Düzeni (Hitit ve Urartu), Ankara: Berikan Yayınevi: 292. (Erişim tarihi: 17. 08. 2022)
• Görsel 20. AKTAŞ, R. Kişisel Arşiv. (Erişim tarihi: 20. 08. 2022)
• Görsel 21. AKTAŞ, R. Kişisel Arşiv. (Erişim tarihi: 07. 08. 2022)
• Görsel 22. ÖRGE,S. Kişisel Arşiv. (Erişim tarihi: 23. 08. 2022)
• Görsel 23. Sunak Masası. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:RusahiniliAltar2.jpg. (Erişim tarihi: 27. 08. 2022)

Bu çalışma Creative Commons Atıf (CC BY 4.0) ile lisanslanmıştır.